Portret: Różnice pomiędzy wersjami
(Utworzono nową stronę "===Portret=== W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, pó...") |
|||
(Nie pokazano 3 wersji utworzonych przez 2 użytkowników) | |||
Linia 1: | Linia 1: | ||
===Portret=== | ===Portret=== | ||
+ | (ang. portrait; fr. portrait ; niem. Porträt, Bildnis) | ||
− | W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, półpostać, i ujęcie całopostaciowe (en pied), w których twarz modela może być skierowana na wprost (en face), w tzw. trzech czwartych (en trois quarts, czyli w lekkim skierowaniu głowy lub całego ciała w bok), bądź profilowo. W dekoracji opraw średniowiecznych praktycznie nieznany. Jedynie na niektórych złotniczych oprawach ksiąg liturgicznych pojawiały się wyobrażenia ich fundatorów (bez cech portretu sensu stricto). Wraz z prądem humanistycznym doszło do upowszechnienia p., tak na oprawach skórzanych, jak i z innych materiałów. W 4 ćw. XV w. pojawiły się pierwsze antykizujące p-y o formie medalierskiej (np. kolorowany medalion z p. all’antica na oprawie księgi Macieja Korwina, korwinowskie oprawy). Na przełomie XV-XVI w., a zwłaszcza w l. 20. XVI w., nastała w Italii moda na antykizujące p. autorów oprawionych dzieł, wyciskane pośrodku okładzin, często jako imitacje medali (kameowe oprawy). W podobnym czasie popularność we Włoszech zyskały quasi-medalierskie, nierzadko złocone, p. Juliusza Cezara, oraz innych słynnych postaci z historii lub współczesności (np. papież Paweł III), eksponowane w centrum okładzin. Pod wpływem włoskim, w l. 20-30 XVI w. moda na złocone wyciski tłoków o formie medali pojawiła się na płn. od Alp. Do najwcześniejszych naśladownictw takich kompozycji należą „medale” z Juliuszem Cezarem na oprawach krakowskich (m.in. z warsztatu Jerzego Moellera). Popularność w XVI w. zyskały też okrągłe lub owalne medaliony z p. władców, pełniące funkcję superekslibrisu (np. oprawy z księgozbioru Augusta Saskiego oraz Ott-Heinricha), lub manifestacji poddaństwa introligatora i jego klienta (np. p. cesarza Karola V, króla Zygmunta Augusta). Szczególnie okazałe są odlewane w srebrze i złocone bądź malowane p. Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii na oprawach Srebrnej Biblioteki. Od l. 20. XVI w. na oprawach z kręgu luterańskiego pojawiały się półpostaciowe lub popiersiowe p-y elektorów i ich małżonek, zazwyczaj ujęte w architektoniczne obramienie. Mimo prostokątnego kształtu plakiety, dzieła te wyciskano z drewnianych klocków (tłoków). Od ok. poł. XVI w. szerokiemu rozpowszechnieniu w introligatorstwie państw luterańskich uległy prostokątne, zazwyczaj mosiężne, plakiety z portretami reformatorów kościoła (głównie Luter i Melanchton), wyciskane najczęściej na oprawach w wittenberskim stylu. Niezliczonych przykładów p. w różnorakich ujęciach dostarczają radełka z XVI-pocz. XVII w. Obok „galerii” imaginacyjnych wizerunków all’antica, najczęściej rozdzielonych renesansowymi ornamentami, ukazywano na nich pisarzy i cesarzy antycznego Rzymu, współczesnych władców oraz papieży. Ich popiersia umieszczano w owalnych medalionach i tondach (nierzadko o medalierskich lub numizmatycznych formach), półpostacie najczęściej wkomponowywano w →okna z parapetem, zaś najrzadsze p-y pełnopostaciowe – w arkady. Charakterystyczną grupę p. członków rodziny królewskiej Jagiellonów, a w 4 ćw. XVI w. też kolejnych władców elekcyjnych, reprezentują radełka jagiellońskie. W XVII-XVIII w. znaczenie p. w dekoracji introligatorskiej wyraźnie zmalało. Wciąż jednak pojawiały się na dedykacyjnych oprawach, przyjmując niekiedy okazałe formy, z obficie użytymi złoceniami, a nawet haftem i dekoracją malarską. Najczęściej wkomponowywano je w owalne medaliony, zazwyczaj otoczone bogatymi ornamentami lub herbami i insygniami władzy. Na rzemieślniczych oprawach z XIX w. p-y odnoszą się do treści lub epoki chronionego dzieła (np. p-y Kazimierza Wielkiego na wtórnych oprawach kodeksów średniowiecznych ze zbiorów Tarnowskich w Dzikowie, p-y literatów na oprawach albumów okolicznościowych). Do umasowienia p. jako dekoracji doszło w 2 poł. XIX-XX w. na oprawach produkowanych przemysłowo. Współcześnie p. pojawia się bardzo rzadko na oprawach woluminów o uroczystym charakterze. | + | W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, półpostać, i ujęcie całopostaciowe (en pied), w których twarz modela może być skierowana na wprost (en face), w tzw. trzech czwartych (en trois quarts, czyli w lekkim skierowaniu głowy lub całego ciała w bok), bądź profilowo. W dekoracji opraw średniowiecznych praktycznie nieznany. Jedynie na niektórych złotniczych oprawach ksiąg liturgicznych pojawiały się wyobrażenia ich fundatorów (bez cech portretu sensu stricto). Wraz z prądem humanistycznym doszło do upowszechnienia p., tak na oprawach skórzanych, jak i z innych materiałów. W 4 ćw. XV w. pojawiły się pierwsze antykizujące p-y o formie medalierskiej (np. kolorowany medalion z p. all’antica na oprawie księgi Macieja Korwina, korwinowskie oprawy). Na przełomie XV-XVI w., a zwłaszcza w l. 20. XVI w., nastała w Italii moda na antykizujące p. autorów oprawionych dzieł, wyciskane pośrodku okładzin, często jako imitacje medali (kameowe oprawy). W podobnym czasie popularność we Włoszech zyskały quasi-medalierskie, nierzadko złocone, p. Juliusza Cezara, oraz innych słynnych postaci z historii lub współczesności (np. papież Paweł III), eksponowane w centrum okładzin. Pod wpływem włoskim, w l. 20-30 XVI w. moda na złocone wyciski tłoków o formie medali pojawiła się na płn. od Alp. Do najwcześniejszych naśladownictw takich kompozycji należą „medale” z Juliuszem Cezarem na oprawach krakowskich (m.in. z warsztatu Jerzego Moellera). Popularność w XVI w. zyskały też okrągłe lub owalne medaliony z p. władców, pełniące funkcję superekslibrisu (np. oprawy z księgozbioru Augusta Saskiego oraz Ott-Heinricha), lub manifestacji poddaństwa introligatora i jego klienta (np. p. cesarza Karola V, króla Zygmunta Augusta). Szczególnie okazałe są odlewane w srebrze i złocone bądź malowane p. Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii na oprawach Srebrnej Biblioteki. Od l. 20. XVI w. na oprawach z kręgu luterańskiego pojawiały się półpostaciowe lub popiersiowe p-y elektorów i ich małżonek, zazwyczaj ujęte w architektoniczne obramienie. Mimo prostokątnego kształtu plakiety, dzieła te wyciskano z drewnianych klocków (tłoków). Od ok. poł. XVI w. szerokiemu rozpowszechnieniu w introligatorstwie państw luterańskich uległy prostokątne, zazwyczaj mosiężne, plakiety z portretami reformatorów kościoła (głównie Luter i Melanchton), wyciskane najczęściej na oprawach w wittenberskim stylu. Niezliczonych przykładów p. w różnorakich ujęciach dostarczają radełka z XVI-pocz. XVII w. Obok „galerii” imaginacyjnych wizerunków all’antica, najczęściej rozdzielonych renesansowymi ornamentami, ukazywano na nich pisarzy i cesarzy antycznego Rzymu, współczesnych władców oraz papieży. Ich popiersia umieszczano w owalnych medalionach i tondach (nierzadko o medalierskich lub numizmatycznych formach), półpostacie najczęściej wkomponowywano w →okna z parapetem, zaś najrzadsze p-y pełnopostaciowe – w arkady. Charakterystyczną grupę p. członków rodziny królewskiej Jagiellonów, a w 4 ćw. XVI w. też kolejnych władców elekcyjnych, reprezentują radełka jagiellońskie. W XVII-XVIII w. znaczenie p. w dekoracji introligatorskiej wyraźnie zmalało. Wciąż jednak pojawiały się na dedykacyjnych oprawach, przyjmując niekiedy okazałe formy, z obficie użytymi złoceniami, a nawet haftem i dekoracją malarską. Najczęściej wkomponowywano je w owalne medaliony, zazwyczaj otoczone bogatymi ornamentami lub herbami i insygniami władzy. Na rzemieślniczych oprawach z XIX w. p-y odnoszą się do treści lub epoki chronionego dzieła (np. p-y Kazimierza Wielkiego na wtórnych oprawach kodeksów średniowiecznych ze zbiorów Tarnowskich w Dzikowie, p-y literatów na oprawach albumów okolicznościowych). Do umasowienia p. jako dekoracji doszło w 2 poł. XIX-XX w. na oprawach produkowanych przemysłowo. Współcześnie p. pojawia się bardzo rzadko na oprawach woluminów o uroczystym charakterze. |
==Zobacz też== | ==Zobacz też== | ||
Linia 22: | Linia 23: | ||
Plik:Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg: von Rabenau 1994 | Plik:Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg: von Rabenau 1994 | ||
Plik:Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019.jpg | Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019 | Plik:Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019.jpg | Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019 | ||
+ | |||
+ | Plik:Portret cesarza Karola V Habsburga na oprawie antwerpskiej, XVI w., MPlant w Antw., fot. wg de Nave, Voet 2004.jpg | Portret medalionowy cesarza Karola V Habsburga na oprawie antwerpskiej, XVI w., Muzeum Plantina w Antwerpii, fot. wg: de Nave, Voet 2004 | ||
+ | |||
Plik:Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg: von Rabenau 1994 | Plik:Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg: von Rabenau 1994 | ||
Plik:Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r..jpg | Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r. | Plik:Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r..jpg | Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r. | ||
Linia 30: | Linia 34: | ||
Plik:Portret, Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg Mazal 1990.jpg | Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg: Mazal 1990 | Plik:Portret, Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg Mazal 1990.jpg | Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg: Mazal 1990 | ||
Plik:Portret kurfurssta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg Sonnenburg 1986.jpg | Portret kurfursta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg: Sonnenburg 1986 | Plik:Portret kurfurssta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg Sonnenburg 1986.jpg | Portret kurfursta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg: Sonnenburg 1986 | ||
+ | Plik:Portret Kazimierza Wielkiego wg obrazu M. Bacciarellego na opr. Kroniki W. Kadłubka, XIX w., BN, Warszawa, fot. wg Paulinek 2008.jpg | Portret Kazimierza Wielkiego wg obrazu M. Bacciarellego na oprawie Kroniki W. Kadłubka, XIX w., BN, Warszawa, fot. wg: Paulinek 2008 | ||
Plik:Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg Łysiak 2004, t. 2.jpg | Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg: Łysiak 2004, t. 2 | Plik:Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg Łysiak 2004, t. 2.jpg | Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg: Łysiak 2004, t. 2 | ||
Plik:Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej Deotymyna oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg Paś 2017.jpg | Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej "Deotymy" na oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg: Paś 2017 | Plik:Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej Deotymyna oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg Paś 2017.jpg | Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej "Deotymy" na oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg: Paś 2017 |
Aktualna wersja na dzień 11:52, 6 maj 2022
Spis treści
Portret
(ang. portrait; fr. portrait ; niem. Porträt, Bildnis)
W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, półpostać, i ujęcie całopostaciowe (en pied), w których twarz modela może być skierowana na wprost (en face), w tzw. trzech czwartych (en trois quarts, czyli w lekkim skierowaniu głowy lub całego ciała w bok), bądź profilowo. W dekoracji opraw średniowiecznych praktycznie nieznany. Jedynie na niektórych złotniczych oprawach ksiąg liturgicznych pojawiały się wyobrażenia ich fundatorów (bez cech portretu sensu stricto). Wraz z prądem humanistycznym doszło do upowszechnienia p., tak na oprawach skórzanych, jak i z innych materiałów. W 4 ćw. XV w. pojawiły się pierwsze antykizujące p-y o formie medalierskiej (np. kolorowany medalion z p. all’antica na oprawie księgi Macieja Korwina, korwinowskie oprawy). Na przełomie XV-XVI w., a zwłaszcza w l. 20. XVI w., nastała w Italii moda na antykizujące p. autorów oprawionych dzieł, wyciskane pośrodku okładzin, często jako imitacje medali (kameowe oprawy). W podobnym czasie popularność we Włoszech zyskały quasi-medalierskie, nierzadko złocone, p. Juliusza Cezara, oraz innych słynnych postaci z historii lub współczesności (np. papież Paweł III), eksponowane w centrum okładzin. Pod wpływem włoskim, w l. 20-30 XVI w. moda na złocone wyciski tłoków o formie medali pojawiła się na płn. od Alp. Do najwcześniejszych naśladownictw takich kompozycji należą „medale” z Juliuszem Cezarem na oprawach krakowskich (m.in. z warsztatu Jerzego Moellera). Popularność w XVI w. zyskały też okrągłe lub owalne medaliony z p. władców, pełniące funkcję superekslibrisu (np. oprawy z księgozbioru Augusta Saskiego oraz Ott-Heinricha), lub manifestacji poddaństwa introligatora i jego klienta (np. p. cesarza Karola V, króla Zygmunta Augusta). Szczególnie okazałe są odlewane w srebrze i złocone bądź malowane p. Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii na oprawach Srebrnej Biblioteki. Od l. 20. XVI w. na oprawach z kręgu luterańskiego pojawiały się półpostaciowe lub popiersiowe p-y elektorów i ich małżonek, zazwyczaj ujęte w architektoniczne obramienie. Mimo prostokątnego kształtu plakiety, dzieła te wyciskano z drewnianych klocków (tłoków). Od ok. poł. XVI w. szerokiemu rozpowszechnieniu w introligatorstwie państw luterańskich uległy prostokątne, zazwyczaj mosiężne, plakiety z portretami reformatorów kościoła (głównie Luter i Melanchton), wyciskane najczęściej na oprawach w wittenberskim stylu. Niezliczonych przykładów p. w różnorakich ujęciach dostarczają radełka z XVI-pocz. XVII w. Obok „galerii” imaginacyjnych wizerunków all’antica, najczęściej rozdzielonych renesansowymi ornamentami, ukazywano na nich pisarzy i cesarzy antycznego Rzymu, współczesnych władców oraz papieży. Ich popiersia umieszczano w owalnych medalionach i tondach (nierzadko o medalierskich lub numizmatycznych formach), półpostacie najczęściej wkomponowywano w →okna z parapetem, zaś najrzadsze p-y pełnopostaciowe – w arkady. Charakterystyczną grupę p. członków rodziny królewskiej Jagiellonów, a w 4 ćw. XVI w. też kolejnych władców elekcyjnych, reprezentują radełka jagiellońskie. W XVII-XVIII w. znaczenie p. w dekoracji introligatorskiej wyraźnie zmalało. Wciąż jednak pojawiały się na dedykacyjnych oprawach, przyjmując niekiedy okazałe formy, z obficie użytymi złoceniami, a nawet haftem i dekoracją malarską. Najczęściej wkomponowywano je w owalne medaliony, zazwyczaj otoczone bogatymi ornamentami lub herbami i insygniami władzy. Na rzemieślniczych oprawach z XIX w. p-y odnoszą się do treści lub epoki chronionego dzieła (np. p-y Kazimierza Wielkiego na wtórnych oprawach kodeksów średniowiecznych ze zbiorów Tarnowskich w Dzikowie, p-y literatów na oprawach albumów okolicznościowych). Do umasowienia p. jako dekoracji doszło w 2 poł. XIX-XX w. na oprawach produkowanych przemysłowo. Współcześnie p. pojawia się bardzo rzadko na oprawach woluminów o uroczystym charakterze.
Zobacz też
Indeks alfabetyczny
All'antica wizerunki
Kameowe oprawy
Korwinowskie oprawy
Popiersie
Radełka jagiellońskie
Srebrna Biblioteka
Wittenberski styl
Złotnicze oprawy
Grafika
Przypisy
- Schmidt, Schunke 1937, s…;
- Geldner 1958 II, s. …;
- Indestege 1961, s. 309-318;
- Goldschmidt 1967, t. 2, tabl. XXI, XL, LXXXIV i in.;
- Jarosławiecka-Gąsiorowska 1970, s. 315-338;
- Hobson 1989, s. 91-126;
- Mazal 1990, il. 191, 217, 227;
- Kozakiewicz 1996, s. 325-327;
- Łysiak 2004, t. 2, s. 17-18, 73-74, 180-181 i in.;
- Wagner 2006, nr kat. 50;
- Macchi F. i L. 2007, tabl. 36, 40;
- Paulinek 2008, il. 26, 28;
- Wagner 2012 II, s. 83-111;
- Widacka 2014, s. 5-14;
- Muraszko 2015, s. 195-202;
- Paś 2017, il. 6, tabl. XII;
- Wagner, Madajewska, Mazerska 2018, tabl. 17, 19, 21 i in.;
- Voit 2020, nr kat. 18-19, 35, 44 i in.
Autor: A.W.