Wyklejka: Różnice pomiędzy wersjami

Z Leksykon oprawoznawczy
Skocz do: nawigacja, szukaj
Linia 22: Linia 22:
 
File:Wyklejki dekor.jpg|il. 10. Różne papiery dekoracyjne stosowane na wyklejki. Kolekcja XIX -wiecznych książek z Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.  
 
File:Wyklejki dekor.jpg|il. 10. Różne papiery dekoracyjne stosowane na wyklejki. Kolekcja XIX -wiecznych książek z Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.  
 
File:Podwójne falce wyklejki.jpg|il. 11. Karty przybyszowe wyklejkowo-ochronne z tzw. podwójnym falcem.
 
File:Podwójne falce wyklejki.jpg|il. 11. Karty przybyszowe wyklejkowo-ochronne z tzw. podwójnym falcem.
 +
File:Wyklejka graficzna.jpg|il. 12. Karta przybyszowa wyklejkowo-ochronna wykonana w technice graficznej, pocz. XX w.
 +
 +
 
Obrazek 4
 
Obrazek 4
 
</gallery>
 
</gallery>

Wersja z 18:28, 27 sie 2018

Wyklejka (ang. pastedown, niem. Forsatz)- papierowa (często z papieru dekoracyjnego) lub pergaminowa karta, bądź tkanina przyklejona do wewnętrznej strony okładziny. Wyklejka spełnia kilka funkcji: 1) estetyczną - ukrywa krawędzie podwinięć obleczenia i elementy zawieszenia książki; 2) konstrukcyjną – jest jednym z elementów zawieszenia bloku w oprawie; 3) ochronną - izoluje blok książki od elementów oprawy (okładziny, podwinięć obleczenia, przyklejonych do okładziny końcówek zwięzów). Wyklejka, bywa, że niesłusznie nosi nazwę „lustra” (zob. lustro). W okresie średniowiecza w kodeksach europejskich na wyklejki używano zazwyczaj makulatury pochodzącej z pergaminowych rękopisów. Dołączano je na różnym etapie powstawania kodeksu. Bywało, że już podczas powstawania rękopisu, pisarz często zszywał ze sobą ukończone (zapisane) składki, aby się nie pomieszały. Innym sposobem było układanie bloku po ukończeniu pisania i zdobienia. Pod pierwszą i ostatnią składkę podkładano zazwyczaj pojedynczą kartkę pergaminu, w taki sposób, że wykonywano falc (zob. falc) zakładany za te składki i w ten sposób broszurowano te karty wraz z blokiem. Na dalszym etapie oprawy przyklejano je do okładzin, bądź pozostawiono luźne (il.1). W oprawach późnogotyckich stosowano najczęściej inną konstrukcję wyklejki. Po oprawieniu kodeksu introligator przyklejał wyklejkę do wewnętrznej strony okładziny. Wyklejki te znakomicie spełniały swoją rolę, chroniły karty bloku, zasłaniały okładziny i podwinięcia obleczenia i niekiedy. Gdy posiadały niewielki falc zasłaniały zawieszenie. Ponieważ, jak wspomniano, były to wykorzystane wtórnie rękopisy na pergaminach, z związku z tym różniły się wymiarami od kart bloku, zdarzało się też że sklejano je z kilku mniejszych kart. Zdarzało się też, że wyklejki były celowo bardziej przycięte niż pozostałe karty w bloku (ang. trimmed-out pastedowns), np. niewielka grupa opraw włoskich z XV i XVI w. Nie wiadomo, jaki był tego powód, gdyż podwinięcia obleczenia były wówczas rzadko dekorowane. Celowo większe przycięcie wyklejek spotyka się częściej we Francji w XVII w. i w innych krajach w XVIII w., gdy podwinięcia skórzanych obleczeń były już zdobione, np. złoconym tłoczeniem ornamentu. W okresie późniejszym, wyklejką była zazwyczaj złożona na pół kartka papieru (bifolium), której jedna połowa przyklejana była do wewnętrznej strony okładziny, a druga połowa pozostawała luźna (il. 2). Karta ta nosi nazwę karty ochronnej (niem. flegendes Blatt; zob. karty ochronne). Kartka ta może być doklejona do pierwszej i ostatniej karty bloku Tego rodzaju jednoarkuszowe wyklejki i karty ochronne niesłusznie są nazywane „wyklejką”. Proponuje się stosować nazwę karta przybyszowa wyklejkowo-ochronna (zob. karty przybyszowe). Bardziej rozbudowane tego rodzaju karty przybyszowe, mogą posiadać do kilku kart ochronnych połączonych, zarówno z blokiem, jaki i wyklejką różnymi sposobami. Zazwyczaj istotną rolę odgrywają wówczas tzw. falce, które mogą być papierowe, skórzane, bądź z tkaniny, różna też może być ich konstrukcja (zob. falc) (il. 3). Korzystną modyfikację tego rodzaju wyklejki uzyskano poprzez wprowadzenie tzw. scezury (zob. scezura), czyli paska podkładanego pod grzbiet wyklejki (il. 4). Element ten odciążył nieco pracę zwięzów w przegubach, czyli wzmocnił zawieszenie bloku książki w oprawie, a także zapobiegał pękaniu kart przybyszowych wyklejkowo-ochronnych w grzbiecie. Na scezury stosowano często ówczesną makulaturę (il. 5), dlatego też często na tych skrawkach pergaminu, czy papieru znajdują się prawdziwe skarby kultury (zob. makulatura w oprawach). W XIX w. papierową scezurę zastąpiono płócienną. Jeżeli wyklejka jest ozdobna i w jakiś sposób połączona (często przez pasek skóry znajdujący się w wewnętrznym przegubie) z kartą przybyszową ochronną nosi nazwę dublury (zob. dublura). Ten rodzaj wyklejki wywodzi się z oprawy perskiej. W introligatorstwie europejskim, jak podaje literatura, po raz pierwszy zastosował ją w 1642 r. Le Gascon (il. 6). Na przestrzeni czasu ulegała ona wielu modernizacjom od skórzanej dublury powtarzającej ozdobny motyw zewnętrznej strony okładki, po stosowanie na wyklejki dekoracyjnych papierów (zob. papiery dekoracyjne) i tkanin (il. 7). Sposób ich montażu w książce różnił się zasadniczo od opisanego wyżej. Nie były one organicznie związane z blokiem. Do bloku z obu stron doszywano, co prawda, dwa złożone na pół arkusze, nie stanowiły one jednak, nawet w części, wyklejek lecz karty ochronne. Wyklejki natomiast montowano w książce w ostatnim etapie prac. Jedna część przyklejana była do okładziny, druga do karty ochronnej. W przegub wklejano niekiedy pasek cienkiej skórki lub tkaniny w zależności od tego, co stanowiło materiał obleczeniowy okładzin i czy zawinięcia obleczenia na wewnętrzną stronę okładzin były zdobione stanowiąc rodzaj dekoracyjnej ramki (il. 8). W XIX w. najpopularniejszym rodzajem wyklejki był złożony na pół arkusz papieru, sfalcowany w różny sposób (il. 9) i założony za pierwszą i ostatnią składkę. Wyklejkę tę zmodyfikowano, poprzez rozcięcie arkusza w grzbiecie i połączenie kart płóciennym paskiem. Niewielka część tego paseczka wraz z doklejoną do niego jedną kartą, była sfalcowana i założona za pierwszą i ostatnią składkę bloku. W XIX w. na wyklejki, oprócz zwykłych papierów, stosowano ozdobne papiery marmurkowe i galanteryjne (il. 10). W pierwszej połowie XX w. upowszechniła się wyklejka wymyślona przez Ignatza Wiemelera, udoskonalenie polegało na składaniu w grzbiecie arkusza wyklejkowego w formę leporello, co tworzyło tzw. podwójne falce (il. 11). Nowe rozwiązanie przyczyniło się do przede wszystkim do zmniejszenie naprężeń w przegubie wewnętrznym. W oprawach bibliofilskich wyklejki wykonane są z jedwabiu, skóry, bądź pergaminu. W oprawach artystycznych stosowano na wyklejki odbitki graficzne (il. 12), tkaninę batikową (np. Robert Jahoda) (il. 13), morę (il. 14) i inne papiery ozdobne wykonywane ręcznie, bądź maszynowo (il. 15, 16). W 1. poł. XX w. w Niemczech spopularyzowane zostały wyklejki wykonywane z papierów marmoryzowanych o identycznym wzorze jak marmurek zdobiący obcięte krawędzie bloków książek. Do ciekawszych i nietypowych rozwiązań należą te, gdzie wyklejki przyklejone są pod podwinięciem obleczenia, lub też ich krawędzie wywinięte są na zewnątrz okładzin. To ostatnie rozwiązanie odnotowano w bardzo nielicznych oprawach islamskich.


Grafika

Przypisy

  1. Przypis 1

Autor: P.M.