Portret - Historia wersji

Ela o 10:52, 6 maj 2022

2022-05-06T10:52:07Z

Urszula: /* Portret */ uzupełn. term. ang.

2021-12-31T22:05:10Z

‎Portret: uzupełn. term. ang.

Vagnerus: /* Grafika */

2021-07-30T11:26:33Z

‎Grafika

Vagnerus: /* Grafika */

2021-07-04T17:52:52Z

‎Grafika

Vagnerus: Utworzono nową stronę "===Portret=== W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, pó..."

2021-07-04T15:52:45Z

Utworzono nową stronę "===Portret=== W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, pó..."

Nowa strona

===Portret===

W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, półpostać, i ujęcie całopostaciowe (en pied), w których twarz modela może być skierowana na wprost (en face), w tzw. trzech czwartych (en trois quarts, czyli w lekkim skierowaniu głowy lub całego ciała w bok), bądź profilowo. W dekoracji opraw średniowiecznych praktycznie nieznany. Jedynie na niektórych złotniczych oprawach ksiąg liturgicznych pojawiały się wyobrażenia ich fundatorów (bez cech portretu sensu stricto). Wraz z prądem humanistycznym doszło do upowszechnienia p., tak na oprawach skórzanych, jak i z innych materiałów. W 4 ćw. XV w. pojawiły się pierwsze antykizujące p-y o formie medalierskiej (np. kolorowany medalion z p. all’antica na oprawie księgi Macieja Korwina, korwinowskie oprawy). Na przełomie XV-XVI w., a zwłaszcza w l. 20. XVI w., nastała w Italii moda na antykizujące p. autorów oprawionych dzieł, wyciskane pośrodku okładzin, często jako imitacje medali (kameowe oprawy). W podobnym czasie popularność we Włoszech zyskały quasi-medalierskie, nierzadko złocone, p. Juliusza Cezara, oraz innych słynnych postaci z historii lub współczesności (np. papież Paweł III), eksponowane w centrum okładzin. Pod wpływem włoskim, w l. 20-30 XVI w. moda na złocone wyciski tłoków o formie medali pojawiła się na płn. od Alp. Do najwcześniejszych naśladownictw takich kompozycji należą „medale” z Juliuszem Cezarem na oprawach krakowskich (m.in. z warsztatu Jerzego Moellera). Popularność w XVI w. zyskały też okrągłe lub owalne medaliony z p. władców, pełniące funkcję superekslibrisu (np. oprawy z księgozbioru Augusta Saskiego oraz Ott-Heinricha), lub manifestacji poddaństwa introligatora i jego klienta (np. p. cesarza Karola V, króla Zygmunta Augusta). Szczególnie okazałe są odlewane w srebrze i złocone bądź malowane p. Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii na oprawach Srebrnej Biblioteki. Od l. 20. XVI w. na oprawach z kręgu luterańskiego pojawiały się półpostaciowe lub popiersiowe p-y elektorów i ich małżonek, zazwyczaj ujęte w architektoniczne obramienie. Mimo prostokątnego kształtu plakiety, dzieła te wyciskano z drewnianych klocków (tłoków). Od ok. poł. XVI w. szerokiemu rozpowszechnieniu w introligatorstwie państw luterańskich uległy prostokątne, zazwyczaj mosiężne, plakiety z portretami reformatorów kościoła (głównie Luter i Melanchton), wyciskane najczęściej na oprawach w wittenberskim stylu. Niezliczonych przykładów p. w różnorakich ujęciach dostarczają radełka z XVI-pocz. XVII w. Obok „galerii” imaginacyjnych wizerunków all’antica, najczęściej rozdzielonych renesansowymi ornamentami, ukazywano na nich pisarzy i cesarzy antycznego Rzymu, współczesnych władców oraz papieży. Ich popiersia umieszczano w owalnych medalionach i tondach (nierzadko o medalierskich lub numizmatycznych formach), półpostacie najczęściej wkomponowywano w →okna z parapetem, zaś najrzadsze p-y pełnopostaciowe – w arkady. Charakterystyczną grupę p. członków rodziny królewskiej Jagiellonów, a w 4 ćw. XVI w. też kolejnych władców elekcyjnych, reprezentują radełka jagiellońskie. W XVII-XVIII w. znaczenie p. w dekoracji introligatorskiej wyraźnie zmalało. Wciąż jednak pojawiały się na dedykacyjnych oprawach, przyjmując niekiedy okazałe formy, z obficie użytymi złoceniami, a nawet haftem i dekoracją malarską. Najczęściej wkomponowywano je w owalne medaliony, zazwyczaj otoczone bogatymi ornamentami lub herbami i insygniami władzy. Na rzemieślniczych oprawach z XIX w. p-y odnoszą się do treści lub epoki chronionego dzieła (np. p-y Kazimierza Wielkiego na wtórnych oprawach kodeksów średniowiecznych ze zbiorów Tarnowskich w Dzikowie, p-y literatów na oprawach albumów okolicznościowych). Do umasowienia p. jako dekoracji doszło w 2 poł. XIX-XX w. na oprawach produkowanych przemysłowo. Współcześnie p. pojawia się bardzo rzadko na oprawach woluminów o uroczystym charakterze.

==Zobacz też==

[[Indeks alfabetyczny ]] 
[[All'antica wizerunki]] 
[[Kameowe oprawy]] 
[[Korwinowskie oprawy]] 
[[Popiersie]] 
[[Radełka jagiellońskie]] 
[[Srebrna Biblioteka]] 
[[Wittenberski styl]] 
[[Złotnicze oprawy]] 
==Grafika==

<gallery>

Plik:Portret papieża Sykstusa III na oprawie rzymskiej, ok. 1475-80, fot. wg Macchi F. i L. 2007.jpg | Portret medalionowy papieża Sykstusa III na oprawie rzymskiej, ok. 1475-80, fot. wg: Macchi F. i L. 2007
Plik:Portret medalionowy Jacopo Sanazzaro na oprawie druku jego autorstwa, Neapol, pocz. XVI w., fot. wg Macchi F. i L. 2007.jpg | Portret medalionowy Jacopo Sanazzaro na oprawie druku jego autorstwa, Neapol, pocz. XVI w., fot. wg: Macchi F. i L. 2007
Plik:Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg: von Rabenau 1994
Plik:Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019.jpg | Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019
Plik:Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg: von Rabenau 1994
Plik:Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r..jpg | Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r.
Plik:Portret medalionowy Cycerona w obrębie dekoracji radełkowej na oprawie Melchiora Neringa, ok. 1560.jpg | Portret medalionowy Cycerona w obrębie dekoracji radełkowej na oprawie Melchiora Neringa, ok. 1560
Plik:Portret półpostaciowy Izabeli Jagiellonki w prześwicie okna z parapetem w dekoracji tzw. radełka jagiellońskiego, Kraków 1537.jpg | Portret półpostaciowy Izabeli Jagiellonki w prześwicie okna z parapetem w dekoracji tzw. radełka jagiellońskiego, Kraków 1537
Plik:Portret Marcina Lutra wyciśnięty z metalowej plakiety na oprawie w typie witenberskim, Królewiec, lata 70. XVI w..jpg | Portret Marcina Lutra wyciśnięty z metalowej plakiety na oprawie w typie witenberskim, Królewiec, lata 70. XVI w.
Plik:Portret półpostaciowy Filipa Melanchtona wyciśnięty z metalowej plakiety na oprawie w typie wittenberskim, Niemcy, kon. XVI w..jpg | Portret Filipa Melanchtona wyciśnięty z metalowej plakiety na oprawie w typie wittenberskim, Niemcy, kon. XVI w.
Plik:Portret, Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg Mazal 1990.jpg | Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg: Mazal 1990
Plik:Portret kurfurssta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg Sonnenburg 1986.jpg | Portret kurfursta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg: Sonnenburg 1986
Plik:Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg Łysiak 2004, t. 2.jpg | Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg: Łysiak 2004, t. 2
Plik:Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej Deotymyna oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg Paś 2017.jpg | Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej "Deotymy" na oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg: Paś 2017
</gallery>

==Przypisy==

# Schmidt, Schunke 1937, s…;
# Geldner 1958 II, s. …;
# Indestege 1961, s. 309-318;
# Goldschmidt 1967, t. 2, tabl. XXI, XL, LXXXIV i in.;
# Jarosławiecka-Gąsiorowska 1970, s. 315-338;
# Hobson 1989, s. 91-126;
# Mazal 1990, il. 191, 217, 227;
# Kozakiewicz 1996, s. 325-327;
# Łysiak 2004, t. 2, s. 17-18, 73-74, 180-181 i in.;
# Wagner 2006, nr kat. 50;
# Macchi F. i L. 2007, tabl. 36, 40;
# Paulinek 2008, il. 26, 28;
# Wagner 2012 II, s. 83-111;
# Widacka 2014, s. 5-14;
# Muraszko 2015, s. 195-202;
# Paś 2017, il. 6, tabl. XII;
# Wagner, Madajewska, Mazerska 2018, tabl. 17, 19, 21 i in.;
# Voit 2020, nr kat. 18-19, 35, 44 i in.

----
Autor: '''A.W.'''

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 ===Portret===
-(ang. portrait)
+(ang. portrait; fr. portrait ; niem. Porträt, Bildnis)
 W sztukach plastycznych: przedstawienie realnego wyglądu konkretnej osoby. Wyodrębnia się kilka ujęć p-owych: wizerunek samej głowy, popiersie, półpostać, i ujęcie całopostaciowe (en pied), w których twarz modela może być skierowana na wprost (en face), w tzw. trzech czwartych (en trois quarts, czyli w lekkim skierowaniu głowy lub całego ciała w bok), bądź profilowo. W dekoracji opraw średniowiecznych praktycznie nieznany. Jedynie na niektórych złotniczych oprawach ksiąg liturgicznych pojawiały się wyobrażenia ich fundatorów (bez cech portretu sensu stricto). Wraz z prądem humanistycznym doszło do upowszechnienia p., tak na oprawach skórzanych, jak i z innych materiałów. W 4 ćw. XV w. pojawiły się pierwsze antykizujące p-y o formie medalierskiej (np. kolorowany medalion z p. all’antica na oprawie księgi Macieja Korwina, korwinowskie oprawy). Na przełomie XV-XVI w., a zwłaszcza w l. 20. XVI w., nastała w Italii moda na antykizujące p. autorów oprawionych dzieł, wyciskane pośrodku okładzin, często jako imitacje medali (kameowe oprawy). W podobnym czasie popularność we Włoszech zyskały quasi-medalierskie, nierzadko złocone, p. Juliusza Cezara, oraz innych słynnych postaci z historii lub współczesności (np. papież Paweł III), eksponowane w centrum okładzin. Pod wpływem włoskim, w l. 20-30 XVI w. moda na złocone wyciski tłoków o formie medali pojawiła się na płn. od Alp. Do najwcześniejszych naśladownictw takich kompozycji należą „medale” z Juliuszem Cezarem na oprawach krakowskich (m.in. z warsztatu Jerzego Moellera). Popularność w XVI w. zyskały też okrągłe lub owalne medaliony z p. władców, pełniące funkcję superekslibrisu (np. oprawy z księgozbioru Augusta Saskiego oraz Ott-Heinricha), lub manifestacji poddaństwa introligatora i jego klienta (np. p. cesarza Karola V, króla Zygmunta Augusta). Szczególnie okazałe są odlewane w srebrze i złocone bądź malowane p. Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii na oprawach Srebrnej Biblioteki. Od l. 20. XVI w. na oprawach z kręgu luterańskiego pojawiały się półpostaciowe lub popiersiowe p-y elektorów i ich małżonek, zazwyczaj ujęte w architektoniczne obramienie. Mimo prostokątnego kształtu plakiety, dzieła te wyciskano z drewnianych klocków (tłoków). Od ok. poł. XVI w. szerokiemu rozpowszechnieniu w introligatorstwie państw luterańskich uległy prostokątne, zazwyczaj mosiężne, plakiety z portretami reformatorów kościoła (głównie Luter i Melanchton), wyciskane najczęściej na oprawach w wittenberskim stylu. Niezliczonych przykładów p. w różnorakich ujęciach dostarczają radełka z XVI-pocz. XVII w. Obok „galerii” imaginacyjnych wizerunków all’antica, najczęściej rozdzielonych renesansowymi ornamentami, ukazywano na nich pisarzy i cesarzy antycznego Rzymu, współczesnych władców oraz papieży. Ich popiersia umieszczano w owalnych medalionach i tondach (nierzadko o medalierskich lub numizmatycznych formach), półpostacie najczęściej wkomponowywano w →okna z parapetem, zaś najrzadsze p-y pełnopostaciowe – w arkady. Charakterystyczną grupę p. członków rodziny królewskiej Jagiellonów, a w 4 ćw. XVI w. też kolejnych władców elekcyjnych, reprezentują radełka jagiellońskie. W XVII-XVIII w. znaczenie p. w dekoracji introligatorskiej wyraźnie zmalało. Wciąż jednak pojawiały się na dedykacyjnych oprawach, przyjmując niekiedy okazałe formy, z obficie użytymi złoceniami, a nawet haftem i dekoracją malarską. Najczęściej wkomponowywano je w owalne medaliony, zazwyczaj otoczone bogatymi ornamentami lub herbami i insygniami władzy. Na rzemieślniczych oprawach z XIX w. p-y odnoszą się do treści lub epoki chronionego dzieła (np. p-y Kazimierza Wielkiego na wtórnych oprawach kodeksów średniowiecznych ze zbiorów Tarnowskich w Dzikowie, p-y literatów na oprawach albumów okolicznościowych). Do umasowienia p. jako dekoracji doszło w 2 poł. XIX-XX w. na oprawach produkowanych przemysłowo. Współcześnie p. pojawia się bardzo rzadko na oprawach woluminów o uroczystym charakterze.

@@ Linia 22: / Linia 22: @@
 Plik:Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret elektora Jana Fryderyka I Wspaniałomyślnego na oprawie renesansowej, Wittenberga, po 1532, fot. wg: von Rabenau 1994
 Plik:Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019.jpg | Portret medalionowy Albrechta Pruskiego na oprawie ze Srebrnej Biblioteki w Królewcu, po poł. XVI w., fot. wg Tondel, Wagner 2019
 Plik:Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg von Rabenau 1994.jpg | Portret medalionowy Augusta Saskiego na oprawie z jego księgozbioru, Jakob Krause, Drezno, ok. 1570, fot. wg: von Rabenau 1994
 Plik:Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r..jpg | Portret medalionowy Zygmunta Augusta na oprawie krakowskiej z ok. 1570 r.

@@ Linia 30: / Linia 30: @@
 Plik:Portret, Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg Mazal 1990.jpg | Portrety pary cesarskiej Leopolda I i Eleonory Magdaleny na austriackiej oprawie barokowej, 1685, fot. wg: Mazal 1990
 Plik:Portret kurfurssta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg Sonnenburg 1986.jpg | Portret kurfursta Fryderyka Wilhelma w otoczeniu 26 herbów na oprawie dedykacyjnej, Berlin, 1686, fot. wg: Sonnenburg 1986
 Plik:Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg Łysiak 2004, t. 2.jpg | Portret królowej Jadwigi wg Jana Matejki na oprawie wydawniczej Dzieje Polski ilustrowane, ok. 1900, fot. wg: Łysiak 2004, t. 2
 Plik:Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej Deotymyna oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg Paś 2017.jpg | Portret medalionowy Jadwigi Łuszczewskiej "Deotymy" na oprawie albumu jubileuszowego, Warszawa 1897, fot. wg: Paś 2017