Pergamin - Historia wersji

Meg o 16:35, 24 maj 2022

2022-05-24T16:35:54Z

Meg o 16:35, 24 maj 2022

2022-05-24T16:35:07Z

Ela: /* Welin i imitacje pergaminu */

2022-03-17T23:09:26Z

‎Welin i imitacje pergaminu

Ela o 23:07, 17 mar 2022

2022-03-17T23:07:50Z

Ela: /* Pergamin w introligatorstwie */

2022-03-17T22:54:46Z

‎Pergamin w introligatorstwie

Ela: /* Pergamin w introligatorstwie */

2022-03-17T22:51:10Z

‎Pergamin w introligatorstwie

Ela: /* Pergamin w introligatorstwie */

2022-03-17T22:47:03Z

‎Pergamin w introligatorstwie

Ela: /* Welin */

2022-03-17T22:46:24Z

‎Welin

Ela: /* Pergamin */

2022-03-17T22:43:48Z

‎Pergamin

Ela: /* Pergamin */

2022-03-17T22:39:20Z

‎Pergamin

@@ Linia 18: / Linia 18: @@
 W Polsce produkowano pergamin w większych miastach od XIV do XVI w., kiedy to pergamin jako podłoże pisarskie został zdominowany przez papier. We Wrocławiu w poł. XIV w. działało dwóch pergaministów, w tym jeden pochodzenia żydowskiego, w XV w. było ich już czterech. W Poznaniu w XV w. było trzech rzemieslników trudniących się wyrobem pergaminu. Wiadomo, że byli także w Gdańsku i Toruniu. Z 1395 r. pochodzi informacja o działalności w Krakowie niejakiego Jana. Działalność krakowskich pergaministów była powiązana z Uniwersytetem jagiellonskim i cechem rzemieślniczym. Ponoć płukali skóry w Wiśle, a wapno czerpali z podkrakowskich krzemionek. W XVI w. odnotowano w Krakowie z imienia pergaministę Mikołaja, którego znaczny majątek wskazywał o popularności tego rzemiosła.
-===Welin== =
+===Welin===
 Welin to bardzo cienki i delikatny pergamin, biały, jednolicie wyprawiony na obu stronach. Był wyrabiany ze skórek bardzo młodych zwierząt, świeżo urodzonych jagniąt, cielat lub nawet embrionów. Był używany do celów piśmienniczych, zwłaszcza na luksusowe modlitewniki (godzinki) w małych formatach oraz na Biblie. W introligatorstwie wykorzystywany sporadycznie, na karty ochronne lub wyklejki.

@@ Linia 2: / Linia 2: @@
 (ang.  parchment, vellum, fr. parchemin, vélin, niem. Pergament)
-Materiał uzyskiwany ze skóry zwierząt, znany co najmniej od II w. n.e. Jego nazwa pochodzi od miasta Pergamon w Azji Miniejszej, gdzie, według legendy, zaczęto go wytwarzać na skutek embarga na egipski papirus. Stosowany jako materiał pisarski oraz materiał obleczeniowy.
+Materiał uzyskiwany z pozbawionej owłosienia, niegarbowanej i napiętej skóry zwierząt. Najstarsze informacje o wykorzystaniu pergaminów do rękopiśmiennych zwojów pochodzą z Egiptu i sięgają ok. 2700-2500 r.p.n.e., najstarsze zaś zachowane karty kodeksu pergaminowego pochodzą z II w.n.e. Nazwa wywodzi się od miasta Pergamon w Azji Mniejszej, gdzie, według legendy, zaczęto go wytwarzać na skutek embarga na egipski papirus. Stosowany jako podłoże pisarskie oraz w introligatorstwie jako materiał obleczeniowy kodeksów. Ponadto był używany do wykonywania wielu różnych elementów jako materiał w różnych rzemiosłach, np. do pokrycia mebli, do wyrabiania bębnów, membrana w oknach, elementy ubioru, jako kalka i in.
-Wytwarzanie pergaminu zaczyna się od moczeniu w wodzie wapiennej, ułatwiającego oddzielenie sierści oraz tłuszczu. Następnie skórę naciągano na ramę i suszono, co nadawało mu sztywności. Gotowy pergamin gładzono pumeksem, a przeznaczony na materiał piśmienny nacierano kredą.
+==Wytwarzanie pergaminu w zarysie historycznym==
-Na potrzeby introligatorskie wyprawiano pergamin dość gruby, wygładzony jednostronnie od lica, natomiast strona mizdrowa pozostaje szorstka i chropowata. Pergamin na oprawy może być wykonywany ze skóry wszystkich gatunków zwierząt, ale najpopularniejszy jest pergamin cielęcy, owczy, jagnięcy i kozi.
+==Pergaminy europejskie==
-Pergamin jest materiałem jasnym, niemal białym, może mieć różne odcienie, od mlecznobiałego, przez kość słoniową, do żółtego lub beżowego,  pergamin kozi może być szarawy, nakrapiany. Szczególny typ pergaminu cielęcego, zwany "antycznym" ma ciemne żyłki, które są pozostałością krwi w naczyniach krwionośnych. Pergamin może mieć też wady, takie jak ciemne plamy będące pozostałością po umaszczeniu zwierzęcia, żółtawe lub półprzezroczyste obszary będące skutkiem niedostatecznego odtłuszczenia skóry.
+Cielęce pergaminy stosowano chętniej w Europie północnej, zaś w południowej raczej owcze i koźlęce. Powierzchnia pergaminu do pisania przygotowywano bardzo starannie osiągając wysoki stopień gładkości poprzez wcieranie past z wapna, mąki, białek kurzych i mleka.
-===Welin i imitacje pergaminu===
+===Welin== =
-Welin to bardzo cienki i delikatny pergamin, biały, jednolicie wyprawiony na obu stronach. Był wyrabiany ze skórek bardzo młodych zwierząt, świeżo urodzonych jagniąt lub nawet embrionów. Był używany do celów piśmienniczych, zwłaszcza na luksusowe modlitewniki (godzinki) w małych formatach oraz na Biblie. W introligatorstwie wykorzystywany sporadycznie, na karty ochronne lub wyklejki.
+Welin to bardzo cienki i delikatny pergamin, biały, jednolicie wyprawiony na obu stronach. Był wyrabiany ze skórek bardzo młodych zwierząt, świeżo urodzonych jagniąt, cielat lub nawet embrionów. Był używany do celów piśmienniczych, zwłaszcza na luksusowe modlitewniki (godzinki) w małych formatach oraz na Biblie. W introligatorstwie wykorzystywany sporadycznie, na karty ochronne lub wyklejki.
 Produkowano szereg wyrobów papierniczych stanowiących imitację pergaminu:
 * papier bez żeberek, tzw. papier welinowy (zwany także welinem);
@@ Linia 19: / Linia 28: @@
 * papier ozdobny o żyłkowym wzorze →elefantenhaut.
-===Pergamin w introligatorstwie===
 W średniowieczu z pergaminu wykonywano miękkie oprawy książek użytkowych i dokumentów, np. ksiąg miejskich rachunkowych, książek szkolnych itp. Popularny wówczas sposób oprawy polegał na przyszywaniu składek do pergaminowej okładki. Bloki wieloskładkowe zszywano ściegiem łańcuszkowym lub wzdłużnym, na grzbiecie podkładano drewniane lub kościane płytki lub kawałki grubej skóry, które zapobiegały przecięciu pergaminu.
-Renesans oprawy pergaminowej nastąpił w XVII w. w Niderlandach, a za nimi w Europie północnej, w tym także w Polsce. Opracowano wówczas nowe sposoby wykonywania opraw pergaminowych. Pergamin jest materiałem wysoce higroskopijnym, po nawilżeniu staje się miękki i podatny, jednak po wysuszeniu bardzo się kurczy. Stanowi to poważny problem w wykonywaniu opraw, które mają skłonność do rozchylania się i wypaczania. Stąd popularne były sposoby oprawy miękkiej, w której pergaminu nie naklejano na materiał usztywniający okładki. Połączenie pergaminu z blokiem następowało następowało poprzez zwięzy, przeciągnięte przez pergamin przy grzbiecie, oraz przez przyklejenie zawinięć obleczenia. Współcześnie, introligatorzy wykonujący oprawy pergaminowe kompensują ściąganie pergaminowej obleczenia naklejaniem na spodnią stronę okładki kilku warstw kontry ([[kaszerowanie]]).
+Renesans oprawy pergaminowej nastąpił w XVII w. w Niderlandach, a za nimi w Europie północnej, w tym także w Polsce. Opracowano wówczas nowe sposoby wykonywania opraw pergaminowych. Pergamin jest materiałem wysoce higroskopijnym, po nawilżeniu staje się miękki i rozciągliwy, jednak po wysuszeniu bardzo się kurczy. Stanowi to poważny problem w wykonywaniu opraw, które mają skłonność do rozchylania się i wypaczania. Stąd popularne były sposoby oprawy miękkiej, w której pergaminu nie naklejano na materiał usztywniający okładki. Połączenie pergaminu z blokiem następowało następowało poprzez zwięzy, przeciągnięte przez pergamin przy grzbiecie, oraz przez przyklejenie zawinięć obleczenia. Współcześnie, introligatorzy wykonujący oprawy pergaminowe kompensują ściąganie pergaminowej obleczenia naklejaniem na spodnią stronę okładki kilku warstw kontry ([[kaszerowanie]]).
-Pergamin do opraw bywał barwiony na różne kolory, zwłaszcza ceglasty i zielony. Preparowano go także dla uzyskania przejrzystości; wówczas barwną dekorację umieszczano pod pergaminową obłóczką ([[transparent vellum]]). Oprawy pergaminowe dekorowano złoceniem, choć złocenie na tym materiale wymaga szczególnych umiejętności. Dlatego też tytulaturę na grzbiecie często wpisywano ręcznie tuszem. Na oprawach pergaminowych wykonywano także dekoracje malarskie, zarówno monochromatyczne - tuszem jak i wielobarwne.
+Pergamin jest materiałem jasnym, niemal białym, może mieć różne odcienie, od mlecznobiałego, przez kość słoniową, do żółtego lub beżowego,  pergamin kozi może być szarawy, nakrapiany. Szczególny typ pergaminu cielęcego, zwany "antycznym" ma ciemne żyłki, które są pozostałością krwi w naczyniach krwionośnych. Pergamin może mieć też wady, takie jak ciemne plamy będące pozostałością po umaszczeniu zwierzęcia, żółtawe lub półprzezroczyste obszary będące skutkiem niedostatecznego odtłuszczenia skóry.
 Do wykonywania opraw wykorzystywano także makulaturę pergaminową. Zwłaszcza w dobie reformacji oraz reform soboru trydenckiego niszczono stare księgi liturgiczne, a pergamin przeznaczano na materiał introligatorski. Podobne zjawisko miało miejsce podczas II wojny światowej, gdy materiałem na oprawy stawały się zwoje Tory. Niekiedy oprawiano w makulaturę pergaminową zachowując historyczny zapis, czasem zaś zeskrobywano go, a ślady maskowano farbą.
@@ Linia 39: / Linia 53: @@
 ==Przypisy==
+# Liszewska Weronika,Konserwacja zabytkowych pergaminów. Nowe metody uzupełniania ubytków z użyciem włókien pergaminowych, Warszawa 2012, s. 17-40.
 # F. Macchi, L. Macchi, Dizionario illustrato della legatura, Milano, 2002, s. 358-360.
 # Jakucewicz S., Papiery ozdobne : (text & cover), Warszawa 2006, s. 21.
 ----
-Autor: '''E.P.'''
+Autor: '''M.P.B., E.P.'''

@@ Linia 13: / Linia 13: @@
 Welin to bardzo cienki i delikatny pergamin, biały, jednolicie wyprawiony na obu stronach. Był wyrabiany ze skórek bardzo młodych zwierząt, świeżo urodzonych jagniąt lub nawet embrionów. Był używany do celów piśmienniczych, zwłaszcza na luksusowe modlitewniki (godzinki) w małych formatach oraz na Biblie. W introligatorstwie wykorzystywany sporadycznie, na karty ochronne lub wyklejki.
-Produkowano materiały papierowe stanowiące imitację pergaminu:
+Produkowano szereg wyrobów papierniczych stanowiących imitację pergaminu:
 * papier bez żeberek, tzw. papier welinowy (zwany także welinem);
 * papier pergaminowy, czyli półprzejrzysty papier (translucent) wykonywany z mocno zmielonej celulozy lub w drodze impregnacji albo pergaminizacji kwasowej;

@@ Linia 10: / Linia 10: @@
 Pergamin jest materiałem jasnym, niemal białym, może mieć różne odcienie, od mlecznobiałego, przez kość słoniową, do żółtego lub beżowego,  pergamin kozi może być szarawy, nakrapiany. Szczególny typ pergaminu cielęcego, zwany "antycznym" ma ciemne żyłki, które są pozostałością krwi w naczyniach krwionośnych. Pergamin może mieć też wady, takie jak ciemne plamy będące pozostałością po umaszczeniu zwierzęcia, żółtawe lub półprzezroczyste obszary będące skutkiem niedostatecznego odtłuszczenia skóry.
-===Welin===
+===Welin i imitacje pergaminu===
 Welin to bardzo cienki i delikatny pergamin, biały, jednolicie wyprawiony na obu stronach. Był wyrabiany ze skórek bardzo młodych zwierząt, świeżo urodzonych jagniąt lub nawet embrionów. Był używany do celów piśmienniczych, zwłaszcza na luksusowe modlitewniki (godzinki) w małych formatach oraz na Biblie. W introligatorstwie wykorzystywany sporadycznie, na karty ochronne lub wyklejki.
 ===Pergamin w introligatorstwie===
@@ Linia 29: / Linia 35: @@
 [[Skóry introligatorskie]] <br>
 [[Transparent vellum]] <br>
 ==Przypisy==
 # F. Macchi, L. Macchi, Dizionario illustrato della legatura, Milano, 2002, s. 358-360.
+# Jakucewicz S., Papiery ozdobne : (text & cover), Warszawa 2006, s. 21.
 ----
 Autor: '''E.P.'''

@@ Linia 18: / Linia 18: @@
 Renesans oprawy pergaminowej nastąpił w XVII w. w Niderlandach, a za nimi w Europie północnej, w tym także w Polsce. Opracowano wówczas nowe sposoby wykonywania opraw pergaminowych. Pergamin jest materiałem wysoce higroskopijnym, po nawilżeniu staje się miękki i podatny, jednak po wysuszeniu bardzo się kurczy. Stanowi to poważny problem w wykonywaniu opraw, które mają skłonność do rozchylania się i wypaczania. Stąd popularne były sposoby oprawy miękkiej, w której pergaminu nie naklejano na materiał usztywniający okładki. Połączenie pergaminu z blokiem następowało następowało poprzez zwięzy, przeciągnięte przez pergamin przy grzbiecie, oraz przez przyklejenie zawinięć obleczenia. Współcześnie, introligatorzy wykonujący oprawy pergaminowe kompensują ściąganie pergaminowej obleczenia naklejaniem na spodnią stronę okładki kilku warstw kontry ([[kaszerowanie]]).
-Pergamin do opraw bywał barwiony na różne kolory, zwłaszcza ceglaste i zielone. Preparowano go także dla uzyskania przejrzystości; wówczas barwną dekorację umieszczano pod pergaminową obłóczką ([[transparent vellum]]). Oprawy pergaminowe dekorowano złoceniem, choć złocenie na tym materiale wymaga szczególnych umiejętności. Dlatego też często tytulaturę na grzbiecie wpisywano ręcznie tuszem. Na oprawach pergaminowych wykonywano także dekoracje malarskie, zarówno monochromatyczne - tuszem jak i wielobarwne.
+Pergamin do opraw bywał barwiony na różne kolory, zwłaszcza ceglasty i zielony. Preparowano go także dla uzyskania przejrzystości; wówczas barwną dekorację umieszczano pod pergaminową obłóczką ([[transparent vellum]]). Oprawy pergaminowe dekorowano złoceniem, choć złocenie na tym materiale wymaga szczególnych umiejętności. Dlatego też tytulaturę na grzbiecie często wpisywano ręcznie tuszem. Na oprawach pergaminowych wykonywano także dekoracje malarskie, zarówno monochromatyczne - tuszem jak i wielobarwne.
-Do wykonywania opraw wykorzystywano także pergaminową makulaturę. Zwłaszcza w dobie reformacji oraz reform soboru trydenckiego niszczono stare księgi liturgiczne, a pergamin przeznaczano na materiał introligatorski. Z podobnym zjawiskiem mamy do czynienia podczas II wojny światowej, gdy materiałem na oprawy stawały się zwoje Tory. Niekiedy oprawiano w pergamin zachowując historyczny zapis, czasem zaś zeskrobywano go, a ślady pokrywano farbą.
+Do wykonywania opraw wykorzystywano także makulaturę pergaminową. Zwłaszcza w dobie reformacji oraz reform soboru trydenckiego niszczono stare księgi liturgiczne, a pergamin przeznaczano na materiał introligatorski. Podobne zjawisko miało miejsce podczas II wojny światowej, gdy materiałem na oprawy stawały się zwoje Tory. Niekiedy oprawiano w makulaturę pergaminową zachowując historyczny zapis, czasem zaś zeskrobywano go, a ślady maskowano farbą.
 ==Zobacz też==

@@ Linia 14: / Linia 14: @@
 ===Pergamin w introligatorstwie===
-W średniowieczu z pergaminu wykonywano oprawy książek użytkowych i dokumentów, np. ksiąg miejskich rachunkowych, książek szkolnych itp. Popularny wówczas sposób oprawy polegał na przyszywaniu składek do pergaminowej okładki. Bloki wieloskładkowe zszywano ściegiem łańcuszkowym lub wzdłużnym, na grzbiecie podkładano drewniane lub kościane płytki lub kawałki grubej skóry, które zapobiegały przecięciu pergaminu.
+W średniowieczu z pergaminu wykonywano miękkie oprawy książek użytkowych i dokumentów, np. ksiąg miejskich rachunkowych, książek szkolnych itp. Popularny wówczas sposób oprawy polegał na przyszywaniu składek do pergaminowej okładki. Bloki wieloskładkowe zszywano ściegiem łańcuszkowym lub wzdłużnym, na grzbiecie podkładano drewniane lub kościane płytki lub kawałki grubej skóry, które zapobiegały przecięciu pergaminu.
 Renesans oprawy pergaminowej nastąpił w XVIII w. w Holandii, a za nią w całej północnej Europie, w tym także w Polsce. Opracowano wówczas nowe sposoby wykonywania opraw pergaminowych. Pergamin jest materiałem wysoce higroskopijnym, po nawilżeniu staje się miękki i podatny, jednak po wysuszeniu bardzo się kurczy. Stanowi to poważny problem w wykonywaniu opraw, które mają skłonność do rozchylania się i wypaczania. Stąd popularne były sposoby oprawy miękkiej, w której pergaminu nie naklejano na materiał usztywniający okładki. Połączenie pergaminu z blokiem następowało następowało poprzez zwięzy, przeciągnięte przez pergamin przy grzbiecie, oraz przez przyklejenie zawinięć obleczenia. Współcześnie, introligatorzy wykonujący oprawy pergaminowe kompensują ściąganie pergaminowej obleczenia naklejaniem na spodnią stronę okładki kilku warstw kontry ([[kaszerowanie]]).

@@ Linia 6: / Linia 6: @@
 Wytwarzanie pergaminu polega na jego moczeniu w wodzie wapiennej, dla ułatwienia oddzielenia sierści oraz tłuszczu. Następnie skórę naciągano na ramę i suszono co nadawało mu sztywności. Gotowy pergamin gładzono pumeksem, a przeznaczony na materiał piśmienny powlekano kredą.
-Na potrzeby introligatorskie wyprawiano pergamin dość gruby, wygładzony jednostronnie od lica, natomiast strona mizdrowa pozostaje szorstka i chropawa. Pergamin na oprawy może być wykonywany ze skóry wszystkich gatunków zwierząt, ale najpopularniejszy jest pergamin cielęcy, owczy, jagnięcy i kozi.
+Na potrzeby introligatorskie wyprawiano pergamin dość gruby, wygładzony jednostronnie od lica, natomiast strona mizdrowa pozostaje szorstka i chropowata. Pergamin na oprawy może być wykonywany ze skóry wszystkich gatunków zwierząt, ale najpopularniejszy jest pergamin cielęcy, owczy, jagnięcy i kozi.
 Pergamin jest materiałem jasny, niemal białym, może mieć różne odcienie, od mlecznobiałego, przez kość słoniową, do żółtego lub beżowego,  pergamin kozi może być szarawy, nakrapiany. Szczególny typ pergaminu cielęcego, zwany "antycznym" ma ciemne żyłki, które są pozostałością krwi w naczyniach krwionośnych. Pergamin może mieć też wady, takie jak może mieć ciemne plamy będące pozostałością umaszczeniu zwierzęcia, żółtawe lub półprzezroczyste obszary będące skutkiem niedostatecznego odtłuszczenia skóry.