Gotyckie oprawy - Historia wersji

Ela: /* Przypisy */

2024-12-27T11:25:39Z

‎Przypisy

Ela o 11:11, 27 gru 2024

2024-12-27T11:11:21Z

Ela: /* Przypisy */

2024-12-27T11:10:44Z

‎Przypisy

Ela o 11:06, 27 gru 2024

2024-12-27T11:06:28Z

Ela o 11:06, 27 gru 2024

2024-12-27T11:06:06Z

Ela o 20:12, 30 lis 2024

2024-11-30T20:12:36Z

Ela: Utworzono nową stronę "==Gotyckie oprawy== (ang. gothic bindings; fr. reliures gothiques; niem. gotische Einbände) W szerszym rozumieniu: wszelkie oprawy – wyzbyte dekoracji bądź dekoro..."

2024-11-30T19:54:52Z

Utworzono nową stronę "==Gotyckie oprawy== (ang. gothic bindings; fr. reliures gothiques; niem. gotische Einbände) W szerszym rozumieniu: wszelkie oprawy – wyzbyte dekoracji bądź dekoro..."

Nowa strona

==Gotyckie oprawy==
(ang. gothic bindings; fr. reliures gothiques; niem. gotische Einbände)

W szerszym rozumieniu: wszelkie oprawy – wyzbyte dekoracji bądź dekorowane – powstałe w okresie gotyku, tj. między XIII w. a pocz. XVI w. (kraje na płn. od Alp). W węższym rozumieniu: oprawy o strukturze, technice wykonania, a przede wszystkim dekoracji reprezentującej styl gotycki (XIV – pocz. XVI w.).
Okres romański w introligatorstwie (XII–XIII, w niektórych regionach nawet pocz. XIV w.) odznaczał się niezwykle bogatymi zdobieniami na okładzinach, sięgającymi kilkuset wycisków z tłoków (→romańskie oprawy). Jednak w podobnym czasie, aż po XIV w., oprawy wykonywane w introligatorniach klasztornych cechowała surowa forma: grube (przeważnie dębowe) deski okładzin oblekano różnymi gatunkami skór barwionych lub w naturalnej barwie (np. skóry zwierzyny leśnej), ponadto rezygnowano ze zdobień lub ograniczano się do nielicznych wycisków z tłoków. Księgi te obijano guzami (kościanymi, żelaznymi itp.) oraz zaopatrywano w zapięcia brązowe na długich paskach, zamykane bolcami na górnych okładzinach. Często też montowano na nich łańcuchy łączone z pulpitami (→łańcuchowe oprawy). Z myślą o księgach szczególnie chronionych lub często przemieszczanych wykonywano tzw. →płaszczowe oprawy.
W XIV w. wyrazem poszukiwania technik i stylów dekoracji odpowiednich dla introligatorstwa było tworzenie →malowanych opraw (np. w barwy heraldyczne właściciela księgi), a nawet przekształcanie ich w dzieła podobne malarstwu tablicowemu (→Biccherna oprawy). Zaadaptowano też specyficzną technikę zdobienia wyrobów skórzanych zwaną ledersznytem; tzw. →nacinane oprawy pokrywano ornamentami floralnymi o zazwyczaj uproszczonej i zgeometryzowanej formie, medalionami z wizerunkami zwierząt i monstrów, czy też napisami. Ponadto w niektórych ośrodkach (np. Kolonia) rozwijano założenia romańskiego introligatorstwa poprzez gęste „mozaiki” zdobień wyciskanych z tłoków. Wśród elit świeckich i kościelnych popularnością cieszyły się →tekstylne oprawy z kosztownych tkanin orientalnych, jak również →złotnicze oprawy. Te drugie na ogół nie były tak bogato zdobione, jak w erze karolińskiej czy romańskiej: chętnie stosowano złocone blachy miedziane, mosiężne i srebrne z m.in. ażurową lub grawerowaną dekoracją wzbogacaną kameryzowaniem.
Rozwój szkolnictwa (zwłaszcza uniwersytetów) oraz rzemiosł, towarzyszący rozkwitowi gospodarczemu miast w XV w., owocował wzrostem produkcji ksiąg rękopiśmiennych i opraw. W ich strukturze materiałowej i technice wykonania zazwyczaj kontynuowano rozwiązania z poprzedniego stulecia, wciąż też powszechne były zapięcia bolcowe na górnych okładzinach. Jednocześnie poszerzał się repertuar ślepo wyciskanych dekoracji okładzin: za pomocą strychulca wyznaczano →ramową kompozycję z zazwyczaj pokaźnym zwierciadłem; często też w zwierciadle wyznaczano dodatkowe, geometryczne pola (→rombowy wzór). W tak wyznaczonych strefach dokonywano zmultiplikowanych wycisków tłoków (na ogół od kilku do kilkudziesięciu lub więcej) w zrytmizowanych układach. Ich ikonografia obejmowała wizerunki religijne (np. medaliony z symbolami ewangelistów, acheiropita), zwierzęta realne i fantastyczne o złożonej symbolice (np. jeleń, orzeł, pelikan, smok, bazyliszek), floralne (np. rozeta, trój- i czteropłatek, liść akantu, kwiaton) oraz geometryczne (np. kratka ornamentalna). Wzbogacanie kompozycji, idące w parze z udoskonalaniem techniki, następowało też na nacinanych oprawach, coraz częściej mieszczących w zwierciadłach drobiazgowo opracowane sceny (np. łowieckie) oraz wizerunki świętych, zwierząt czy też herbów. Dążenie do efektownych dekoracji okładzin, a zarazem do obniżenia kosztów pracy nad nimi doprowadziły do rozwoju produkcji →plakietowych opraw, charakterystycznych dla Niderlandów, a w mniejszym stopniu Francji, Anglii i Włoch: pojedyncze, prostokątne kompozycje (z centralnym motywem często w obramieniu inskrypcyjnym) wystarczały do ozdobienia okładzin mniejszych opraw, na większych zwiększano ich liczbę do dwóch lub czterech.
Przełom w produkcji introligatorskiej nastąpił po poł. XV w., gdy gwałtowny wzrost produkcji książki drukowanej (→inkunabułów oprawy) zmusił introligatorów do innowacji techniczno-materiałowych, czemu towarzyszyła dalsza ewolucja stylu dekoracji: zmniejszała się grubość →desek okładzin (coraz częściej fazowanych); dębinę chętnie zastępowano buczyną, skóry zwierzyny leśnej niemal całkowicie zostały wyparte przez skóry zwierząt hodowlanych (głównie świń oraz wołów i cieląt), zapięcia bolcowe na długich paskach zostały wyparte przez zapięcia przy dłuższych krawędziach okładzin (na płd. Europy także przy krótszych krawędziach); okucia i zapięcia były najczęściej produktem seryjnym, wytwarzanym m.in. przez tzw. clausurmacherów. W dekoracji skrystalizowały się wówczas tradycje regionalne i miejskie, a nawet warsztatowe – związane z indywidualnym językiem formalnym zdobień. Zwiększająca się dostępność narzędzi zdobniczych wytwarzanych przez warsztaty miejskie, skutkowała dalszym urozmaicaniem dekoracji introligatorskich, ale też ich standaryzacją. Zjawisko to egzemplifikują →kobergerowskie oprawy, tworzone w różnych pracowniach wg ujednoliconych schematów kompozycyjnych (np. →owocu granatu wzór) i z użyciem analogicznych tłoków. Wynalazkiem o doniosłym znaczeniu w dziejach introligatorstwa okazało się radełko (Johannes Richenbach, 1469), pozwalające na radykalne przyspieszenie pokrycia okładzin ślepo wyciskanymi pasami ornamentalnymi. Wyrazem ograniczania kosztów w produkcji introligatorskiej były →pergaminowe oprawy (m.in. tzw. langstichowe/łańcuszkowe), wykorzystywane np. do ksiąg handlowych i archiwalnych. Pod kon. XV w. pojawiły się też pierwsze oprawy z papieru pokrytego dekoracją drzeworytniczą o kompozycjach wzorowanych na oprawach skórzanych (→grafika w introligatorstwie). Na drugim biegunie wytwórczości opraw „jesieni średniowiecza” sytuują się dzieła wykonywane dla elit społecznych: luksusowe modlitewniki oblekano w drogocenne tkaniny oraz zaopatrywano w złotnicze okucia i zapięcia, z myślą o wygodzie użytkowniczek/-ów chętnie nadawano im postać →sakwowej oprawy. Rozwój techniki złotniczej owocował oprawami →liturgicznych ksiąg o niekiedy wyrafinowanych, plastycznych kompozycjach z odlewanymi i cyzelowanymi motywami architektonicznymi i wizerunkami postaci.
Za sprawą silnego nurtu islamskiego w introligatorstwie hiszpańskim i włoskim, w 2. poł. XV w. na oprawy w krajach zaalpejskich zaczęły przenikać motywy, a nawet całe kompozycje, italianizujące o genezie orientalnej (→gotycko-renesansowe oprawy). Jednak w zależności od kraju, ośrodka introligatorskiego czy nawet konkretnego warsztatu, tradycja gotycka w sferze materiałowo-technicznej i zdobniczej utrzymywała się do pierwszych dekad XVI w. Wycofywanie starych narzędzi zdobniczych, a jednocześnie wprowadzanie na ich miejsce narzędzi o nowatorskiej, modnej dekoracji powodowało jednak stopniowe zanikanie form gotyckich na rzecz ornamentów renesansowych. Tym sposobem przed poł. XVI w. styl gotycki niemal całkowicie zamarł w zdobnictwie opraw. Pojedyncze motywy o anachronicznej formie (np. rozety, ornament →arbor vitae) pojawiały się już tylko wśród dekoracji nowożytnych na oprawach z prowincjonalnych warsztatów.

==Zobacz też==

[[Indeks alfabetyczny ]] <br>
[[ indeks alfabetyczny|można i tak]] <br>
[[ #Śródtytuł|link lokalny ]] <br>

==Grafika==

<gallery>
File:Bookbinders_2.jpg|Obrazek 1

</gallery>

==Przypisy==

# Przypis 1

----
Autor: '''A.W.'''

@@ Linia 51: / Linia 51: @@
 ==Przypisy==
-# von Arnim 1992, kat. I-V, VIII-XX i in.;
+# Europäische Einbandkunst aus sechs Jahrhunderten. Beispiele aus der Bibliothek Otto Schäfer. Ausstellung vom 11. Oktober 1992 bis 28. März 1993 Bibliothek Otto Schäfer, Katalogbearbeitung Manfred von Arnim, Schweinfurt 1992, kat. I-V, VIII-XX i in.;
-# Chlebus 2021, s. 51-80;
+# Chlebus Ewa, Oprawy późnogotyckie w zbiorach Biblioteki Elbląskiej, [w:] Zbiory polskie, red. Arkadiusz Wagner, współpr. Danetta Ryszkowska-Mirowska, Anna Wronka, Toruń 2021, s. 51-80;
-# EWOK 1971, szp. 1697-1699;
+# Encyklopedia wiedzy o książce, red. Aleksander Birkenmajer i in., Wrocław – Warszawa – Kraków 1971, szp. 1697-1699;
-# Goldschmidt 1967, t. 1, s. 16-51;
+# Goldschmidt Ernst Philip, Gothic & Renaissance Bookbindings. Exemplified and illustrated from the author’s collection, Vol. I (Text), II (Plates), Nieuwkoop – Amsterdam 1967, t. 1, s. 16-51;
-# Haidinger 2016, s. 39-62;
+# Haidinger Alois, Der gotische Bucheinband, [w:] Geschichte der Buchkultur, Bd 5/1 Gotik, red. Hristine Beier, Graz 2016, s. 39-62;
-# Kyriss 1951–1958;
+# Kyriss Ernst, Vierzierte gotische Einbände im alten deutschen Sprachgebiet, 1.-3. Tafelband, Stuttgart 1951-1958;
-# Szwejkowska 1975, s. 276-282;
+# Szwejkowska Helena, Książka drukowana XV-XVIII wieku. Zarys historyczny, Wrocław 1975, s. 276-282;
-# Schwenke, Schunke 1979;
+# Schunke Ilse, Die Schwenke-Sammlung gotischer Stempel- und Einbanddurchreibungen nach Motiven geordnet und nach Werkstätten bestimmt und beschrieben, t. 1, Einzelstempel, Berlin 1979;
-# Tomaszewski 2017;
+# Tomaszewski Jacek, Oprawa książkowa w Polsce 1450-1600. Studium tegumentologiczno-ikonograficzne, Warszawa 2017;
-# Tondel 2007.
+# Tondel Janusz, Inkunabuły w zbiorach Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, Toruń 2007.
 ----
 Autor: '''A.W.'''

@@ Linia 5: / Linia 5: @@
 Okres romański w introligatorstwie (XII–XIII, w niektórych regionach nawet pocz. XIV w.) odznaczał się niezwykle bogatymi zdobieniami na okładzinach, sięgającymi kilkuset wycisków z tłoków (→romańskie oprawy). Jednak w podobnym czasie, aż po XIV w., oprawy wykonywane w introligatorniach klasztornych cechowała surowa forma: grube (przeważnie dębowe) deski okładzin oblekano różnymi gatunkami skór barwionych lub w naturalnej barwie (np. skóry zwierzyny leśnej), ponadto rezygnowano ze zdobień lub ograniczano się do nielicznych wycisków z tłoków. Księgi te obijano guzami (kościanymi, żelaznymi itp.) oraz zaopatrywano w zapięcia brązowe na długich paskach, zamykane bolcami na górnych okładzinach. Często też montowano na nich łańcuchy łączone z pulpitami (→łańcuchowe oprawy). Z myślą o księgach szczególnie chronionych lub często przemieszczanych wykonywano tzw. →płaszczowe oprawy.
 W XIV w. wyrazem poszukiwania technik i stylów dekoracji odpowiednich dla introligatorstwa było tworzenie →malowanych opraw (np. w barwy heraldyczne właściciela księgi), a nawet przekształcanie ich w dzieła podobne malarstwu tablicowemu (→Biccherna oprawy). Zaadaptowano też specyficzną technikę zdobienia wyrobów skórzanych zwaną ledersznytem; tzw. →nacinane oprawy pokrywano ornamentami floralnymi o zazwyczaj uproszczonej i zgeometryzowanej formie, medalionami z wizerunkami zwierząt i monstrów, czy też napisami. Ponadto w niektórych ośrodkach (np. Kolonia) rozwijano założenia romańskiego introligatorstwa poprzez gęste „mozaiki” zdobień wyciskanych z tłoków. Wśród elit świeckich i kościelnych popularnością cieszyły się →tekstylne oprawy z kosztownych tkanin orientalnych, jak również →złotnicze oprawy. Te drugie na ogół nie były tak bogato zdobione, jak w erze karolińskiej czy romańskiej: chętnie stosowano złocone blachy miedziane, mosiężne i srebrne z m.in. ażurową lub grawerowaną dekoracją wzbogacaną kameryzowaniem.
 Rozwój szkolnictwa (zwłaszcza uniwersytetów) oraz rzemiosł, towarzyszący rozkwitowi gospodarczemu miast w XV w., owocował wzrostem produkcji ksiąg rękopiśmiennych i opraw. W ich strukturze materiałowej i technice wykonania zazwyczaj kontynuowano rozwiązania z poprzedniego stulecia, wciąż też powszechne były zapięcia bolcowe na górnych okładzinach. Jednocześnie poszerzał się repertuar ślepo wyciskanych dekoracji okładzin: za pomocą strychulca wyznaczano →ramową kompozycję z zazwyczaj pokaźnym zwierciadłem; często też w zwierciadle wyznaczano dodatkowe, geometryczne pola (→rombowy wzór). W tak wyznaczonych strefach dokonywano zmultiplikowanych wycisków tłoków (na ogół od kilku do kilkudziesięciu lub więcej) w zrytmizowanych układach. Ich ikonografia obejmowała wizerunki religijne (np. medaliony z symbolami ewangelistów, acheiropita), zwierzęta realne i fantastyczne o złożonej symbolice (np. jeleń, orzeł, pelikan, smok, bazyliszek), floralne (np. rozeta, trój- i czteropłatek, liść akantu, kwiaton) oraz geometryczne (np. kratka ornamentalna). Wzbogacanie kompozycji, idące w parze z udoskonalaniem techniki, następowało też na nacinanych oprawach, coraz częściej mieszczących w zwierciadłach drobiazgowo opracowane sceny (np. łowieckie) oraz wizerunki świętych, zwierząt czy też herbów. Dążenie do efektownych dekoracji okładzin, a zarazem do obniżenia kosztów pracy nad nimi doprowadziły do rozwoju produkcji →plakietowych opraw, charakterystycznych dla Niderlandów, a w mniejszym stopniu Francji, Anglii i Włoch: pojedyncze, prostokątne kompozycje (z centralnym motywem często w obramieniu inskrypcyjnym) wystarczały do ozdobienia okładzin mniejszych opraw, na większych zwiększano ich liczbę do dwóch lub czterech.
 Przełom w produkcji introligatorskiej nastąpił po poł. XV w., gdy gwałtowny wzrost produkcji książki drukowanej (→inkunabułów oprawy) zmusił introligatorów do innowacji techniczno-materiałowych, czemu towarzyszyła dalsza ewolucja stylu dekoracji: zmniejszała się grubość →desek okładzin (coraz częściej fazowanych); dębinę chętnie zastępowano buczyną, skóry zwierzyny leśnej niemal całkowicie zostały wyparte przez skóry zwierząt hodowlanych (głównie świń oraz wołów i cieląt), zapięcia bolcowe na długich paskach zostały wyparte przez zapięcia przy dłuższych krawędziach okładzin (na płd. Europy także przy krótszych krawędziach); okucia i zapięcia były najczęściej produktem seryjnym, wytwarzanym m.in. przez tzw. clausurmacherów. W dekoracji skrystalizowały się wówczas tradycje regionalne i miejskie, a nawet warsztatowe – związane z indywidualnym językiem formalnym zdobień. Zwiększająca się dostępność narzędzi zdobniczych wytwarzanych przez warsztaty miejskie, skutkowała dalszym urozmaicaniem dekoracji introligatorskich, ale też ich standaryzacją. Zjawisko to egzemplifikują →kobergerowskie oprawy, tworzone w różnych pracowniach wg ujednoliconych schematów kompozycyjnych (np. →owocu granatu wzór) i z użyciem analogicznych tłoków. Wynalazkiem o doniosłym znaczeniu w dziejach introligatorstwa okazało się radełko (Johannes Richenbach, 1469), pozwalające na radykalne przyspieszenie pokrycia okładzin ślepo wyciskanymi pasami ornamentalnymi. Wyrazem ograniczania kosztów w produkcji introligatorskiej były →pergaminowe oprawy (m.in. tzw. langstichowe/łańcuszkowe), wykorzystywane np. do ksiąg handlowych i archiwalnych. Pod kon. XV w. pojawiły się też pierwsze oprawy z papieru pokrytego dekoracją drzeworytniczą o kompozycjach wzorowanych na oprawach skórzanych (→grafika w introligatorstwie). Na drugim biegunie wytwórczości opraw „jesieni średniowiecza” sytuują się dzieła wykonywane dla elit społecznych: luksusowe modlitewniki oblekano w drogocenne tkaniny oraz zaopatrywano w złotnicze okucia i zapięcia, z myślą o wygodzie użytkowniczek/-ów chętnie nadawano im postać →sakwowej oprawy. Rozwój techniki złotniczej owocował oprawami →liturgicznych ksiąg o niekiedy wyrafinowanych, plastycznych kompozycjach z odlewanymi i cyzelowanymi motywami architektonicznymi i wizerunkami postaci.

@@ Linia 14: / Linia 14: @@
 [[Indeks alfabetyczny ]] <br>
-[[ indeks alfabetyczny|można i tak]] <br>
+[[Arbor vitae]] <br>
-[[ #Śródtytuł|link lokalny ]] <br>
+[[Biccherna oprawy]] <br>
 ==Grafika==